Mục lục
Hơi thở của Zoe............................................................................................... 4
Nguyên tắc rửa bát để mà rửa bát ................................................................ 7
Làm hòa với múi quýt .................................................................................. 10
Phép lạ là đi trên mặt đất ............................................................................. 12
Nắm lấy hơi thở chánh niệm ....................................................................... 15
Đếm hơi thở và theo dõi hơi thở ................................................................. 17
Mỗi động tác là một lễ nghi ......................................................................... 21
Hãy là nụ cười ............................................................................................... 23
Thức dậy giữa Làng Hồng ........................................................................... 26
Hạt sỏi trong lòng cát mịn............................................................................ 28
Nhận diện ...................................................................................................... 31
Vọng tâm thành chân tâm ............................................................................ 33
Một là tất cả, tất cả là một ............................................................................ 36
Độ nhất thiết khổ ách ................................................................................... 38
Du ngoạn trên những đợt sóng sanh tử ..................................................... 40
Cây bưởi trước nhà ....................................................................................... 42
Tiếng hải triều vang dậy .............................................................................. 45
Nước sông trong hơn, cỏ cây xanh thêm .................................................... 47
Ba câu trả lời mầu nhiệm ............................................................................. 50
Ba mươi mốt bài thực tập............................................................................ 56
1. Thực Tập Cười Hàm Tiếu .................................................................... 56
1a/ - Cười hàm tiếu khi mới thức dậy buổi sáng. .............................. 56
1b/ - Cười hàm tiếu trong lúc rỗi rảnh. ............................................... 56
1c/ - Cười hàm tiếu trong khi nghe một bản nhạc. ............................ 56
1d/ - Cười hàm tiếu trong khi bực bội. ............................................... 56
2. Tập buông thư ....................................................................................... 57
2a/ - Tập buông thư trong thế nằm. .................................................... 57
2b/ - Buông thư trong tư thế ngồi. ....................................................... 57
3. Tập thở ................................................................................................... 57

2 | Mục lục

3a/ - Thở bụng. ...................................................................................... 57
3b/ - Thở trong khi đếm bước chân. .................................................... 57
3c/ - Đếm hơi thở ................................................................................... 58
3d/ - Theo dõi hơi thở trong khi nghe nhạc. ....................................... 58
3e/ - Theo dõi hơi trong khi nói chuyện. ............................................ 58
3f/ - Theo dõi hơi thở. ........................................................................... 58
3g/ - Thở an định thân tâm để thực hiện hỷ lạc. ................................ 59
4. Quán niệm tư thế của thân thể và động tác thân thể ........................ 59
4a/ - Quán niệm tư thế của thân thể. ................................................... 59
4b/ - Quán niệm khi pha trà. ................................................................ 60
4c/ - Quán niệm khi rửa bát. ................................................................ 60
4d/ - Quán niệm khi giặt áo. ................................................................ 60
4e/ - Quán niệm khi dọn nhà. .............................................................. 60
4f/ - Quán niệm khi tắm. ...................................................................... 61
4g/ - Quán niệm về hạt sỏi. .................................................................. 61
4h/ - Tổ chức ngày quán niệm. ............................................................ 61
5. Quán niệm về duyên khởi.................................................................... 62
5a/ - Quán niệm về ngũ uẩn................................................................. 62
5b/ - Quán niệm về ta. .......................................................................... 63
5c/ - Quán niệm bộ xương của chính ta. ............................................. 63
5d/ - Quán niệm về người thân yêu mới chết. ................................... 63
5e/ - Quán niệm về "Không". ............................................................... 64
6a/ - Quán niệm về người mình oán ghét nhất. ................................. 64
6b/ - Quán niệm về khổ đau do vô minh tạo ra. ................................ 65
6c/ - Quán niệm về hành động vô tướng. ........................................... 66
6d/ - Quán niệm về hành xả. ................................................................ 67
6e/ - Quán niệm về bất xả. .................................................................... 68
Kinh lục ......................................................................................................... 69
Kinh An Ban Thủ Ý ................................................................................... 69
Kinh Bách Thiên Tụng Bát Nhã ............................................................... 71
Kinh Bảo Tích ............................................................................................ 73
Kinh Duy Ma Cật ...................................................................................... 74
Kinh Tinh Yếu Bát Nhã Ba La Mật Đa .................................................... 75

3 | Mục lục

Hơi thở của Zoe
Thiều ơi,
Ngày hôm qua Steve tới thăm với chú bé Mickey 7 tuổi. Gớm, thằng
bé lớn mau quá đi thôi và nghịch ghê. Nó nói giỏi cả tiếng Pháp lẫn
tiếng Anh. Nó còn nói được tiếng lóng học ở ngoài đường nữa. Trẻ
con bên này được nuôi dạy khác với lối nuôi dạy trẻ con bên mình.
Cha mẹ chúng để chúng "tự do phát triển". Suốt hai giờ ngồi nói
chuyện, Steve phải để ý tới thằng bé. Nó chơi, nó nghịch, nó xen vào
cả câu chuyện của người lớn. Nó làm cho người lớn không nói chuyện
với nhau được. Tôi đưa cho nó mấy quyển sách hình của trẻ con,
nhưng nó chỉ lật xem sơ sơ rồi lại bỏ sách, xen vào giữa tôi và ba nó.
Nó đòi sự chú ý của thế giới người lớn.
Sau đó nó ra ngoài sân chơi với một đứa trẻ con Tây hàng xóm. Tôi
mới hỏi Steve đời sống gia đình có dễ chịu không? Steve không có câu
trả lời dứt khoát. Năm ngoái hai vợ chồng và thằng bé đi Indonesia
trong một chuyến du khảo và ở lại đấy một năm. Đi ba người, về bốn
người. Họ mới trở lại Paris tháng trước.
Marie là một họa sĩ, Steve nói từ khi sanh Zoe, Marie buông bút
không vẽ nữa. Tất cả thì giờ, cuộc sống, thân mạng là để dành cho cô
bé mới ra đời. Marie cũng ít nói đến Mickey nữa. "Không phải là
Marie không thương Mickey" Steve nói "Nó thương thằng bé lắm,
nhưng hiện giờ nó chỉ sống cho Zoe. Chừng một năm nữa tôi biết nó
sẽ cầm bút trở lại và xem Zoe ngang hàng với Mickey".
Steve nói mấy tuần nay, ít khi Steve ngủ được một giấc dài. “Trong
đêm, Marie cứ thức dậy, giựt mình và vì mệt quá nó bảo tôi trở dậy
xem bé Zoe còn thở không. Tôi chiều Marie, trở chừng em bé rồi lại
trở về ngủ lại. Có lần mệt quá tôi nói: thì mới một giờ trước đây nó
đang thở mà, không lý gì bây giờ nó hết thở. Marie năn nỉ, tôi lại
chiều lòng, có khi bực quá, tôi không chịu trở dậy, và Marie phải trở
dậy. Có đêm chuyện đó xảy ra tới hai lần”.

4 | Hơi thở của Zoe

Đời sống gia đình có dễ chịu hơn đời sống độc thân không? Steve
không có câu trả lời dứt khoát. Nhiều người nói: "Có đời sống gia
đình thì cuộc sống ổn định hơn, thăng bằng hơn. Steve không nói
điều đó đúng mà cũng không nói điều đó sai. Anh ta chỉ ậm ừ, nhưng
mà tôi hiểu. Steve nói "Tôi mới tìm ra một cách để có thật nhiều thì
giờ", Tôi hỏi: "Cách gì?", Steve nói: "Trước kia tôi thường chia thời giờ
của tôi ra làm nhiều phần, một phần tôi dành cho Mickey, học bài với
nó, đọc truyện cho nó, tắm rửa nó. Một phần tôi dành cho Marie, giúp
nàng trong việc lo lắng cho Zoe, đi chợ cho nàng, mang quần áo và tã
đi tiệm giặt, nói chuyện với nàng khi mấy đứa nhỏ đã đi ngủ. Ngoài
những thì giờ dành cho 2 người (Tôi xem Marie và Zoe là 1 người. Bởi
vì hơi thở của Zoe cũng là hơi thở của Marie. Nếu một bên không thở
được thì bên kia cũng bị ngạt hơi), tôi còn có thì giờ dành cho riêng
tôi. Tôi đọc, viết khảo cứu, đi bách bộ, còn thì giờ đi làm kiếm ăn ở Sở
thì khác. Đó là thì giờ của Sở".
"Nhưng bây giờ tôi không còn phân chia thời giờ như vậy nữa. Tôi lấy
luôn thời giờ của Marie và của Mickey làm thời giờ của tôi. Khi tôi
học bài chung với Mickey, tôi không còn có ý niệm: đây là thời giờ
của tôi dành cho Mickey, sau khi xong việc này tôi mới thật có thời
giờ cho tôi. Trái lại, tôi tìm cách sống cho tôi trong khi học bài với
Mickey, tôi chia sẻ sự có mặt của nó. Tôi tìm được hứng thú trong khi
học bài với nó và như thế là thời giờ cho nó trở thành thì giờ của tôi.
Đối với Marie cũng vậy, bất ngờ, tự nhiên tôi có vô khối thì giờ cho
tôi".
Steve vừa nói vừa cười. Tôi thì ngạc nhiên. A! Cái anh chàng này
khôn nhỉ! Điều này đâu phải anh ta nhờ đọc sách mà biết. Điều này là
điều anh ta tự tìm ra trong đời sống hàng ngày.
Mấy tháng nay tôi giảng kinh quán niệm mỗi chiều thứ bảy. Và sau
khi giảng, những người trẻ đặt các câu hỏi về những phương thức áp
dụng các nguyên tắc nêu ra trong kinh này về đời sống hàng ngày.
Chúng tôi cùng bàn luận về phương cách dùng thì giờ... Điều làm tôi
ngạc nhiên là tuy Steve chưa dự buổi giảng nào về kinh quán niệm
trong mấy tháng qua, Steve cũng đã đi tới một nhận xét mà vài anh

5 | Hơi thở của Zoe

chị đã nêu ra trong các buổi thảo luận. Khả năng tiếng Việt của anh
chàng còn yếu khiến chúng tôi không mời tham dự buổi giảng kinh
và đàm luận.

6 | Hơi thở của Zoe

Nguyên tắc rửa bát để mà rửa bát
Thứ bảy tuần rồi, tôi có đem chuyện Steve kể lại cho những người
tham dự buổi giảng kinh, có một anh nói: "Steve đã tìm ra nguyên tắc
nhưng chưa tìm ra phương pháp. Tôi nói: "Tìm ra nguyên tắc được thì
cũng tìm ra phương pháp được". Nếu Steve tìm được hứng thú trong
lúc học bài với Mickey thì tức là Steve áp dụng hữu hiệu một vài
phương pháp nào đó mà Steve đã tự tìm ra một mình. Đâu có phải chỉ
có kinh quán niệm mới cung cấp được cho mình những phương
pháp. Steve tuy có học Phật và đọc được Sanscrit, nhưng Steve không
phải là người đã qui y. Nhưng không ai cấm người không Phật tử
thực hành những phương pháp Phật Giáo, với lại phương pháp Phật
giáo không phải là những phương pháp duy nhất. Lại còn điều này
nữa, không phải chỉ những Phật tử mới tìm ra phương pháp Phật
Giáo. Đức Thích Ca Mâu Ni, các bậc Duyên Giác và Bích Chi Phật
cũng đâu có là Phật tử trước khi tìm được con đường và những
phương pháp đạt đạo, phải không?
Một chị nói: "Thế thì một hôm nào đó, mình sẽ mời Steve tới nói về
kinh nghiệm của Steve cho mình nghe, mình có thể học hỏi những
kinh nghiệm của Steve. Tôi nghĩ khi chị ấy nói như thế, chị xác nhận
một điều quan trọng: người Phật tử không nắm hết chân lý, người
Phật tử có thể học được kinh nghiệm của những người không phải
Phật tử và quan hệ hơn nữa, người Phật tử có thể học hỏi Phật pháp
với những người không Phật. Tôi nhớ lại câu nói quen thuộc trong
Phật Giáo Đại Thừa: "Phật Pháp tức là thế gian pháp". (Phương pháp
của Phật cũng là phương pháp của cuộc sống) và "Phật pháp tại thế
gian, bất ly thế gian giác" (Phương pháp của Phật áp dụng trong cuộc
sống không thể tách ra ngoài sự thức tỉnh của cuộc sống). Vậy ta có
thể nói: Phương pháp của kinh quán niệm cũng dính líu tới sự thức
tỉnh của Steve phải không?
Nhưng mà Steve cũng cô thể áp dụng những phương pháp dạy trong
kinh quán niệm, nếu Steve muốn, chắc đâu là những phương pháp
mà Steve tìm ra đã đủ để đưa Steve tới chỗ thành công hoàn toàn. Mỗi
7 | Nguyên tắc rửa bát để mà rửa bát

đêm mà phải thức dậy chừng mười lần để xem thử bé Zoe còn thở
không, điều đó cũng hơi làm mình bực mình đấy chứ. Nhiều người
mới nghe đã có thề gắt lên rồi, huống hồ là tự họ phải làm như Steve.
Biết đâu trong kinh quán niệm lại chẳng có phương pháp giúp Steve
xem thì giờ ngủ và thì giờ dậy của bé Zoe là một.
Các tác viên Xã Hội của trường chắc hẳn cũng muốn biết xem thành
quả của Steve đạt được lớn lao tới chừng nào, có phải không? Có tác
viên nào mà lại chẳng thấy thời giờ dành riêng cho mình quá ít ỏi.
Tôi cũng là một loại tác viên. Thiều cũng là một loại tác viên. Chúng
mình cùng muốn biết làm thế nào Steve đã giật được vô khối thì giờ
cho Steve. Steve đã đạt được "vô khối thì giờ" thật chưa! Hay chỉ mới
đạt trên nguyên tắc?
Bên Mỹ có một anh chàng rất thân với tôi. Tên anh là Jim Forest. Anh
ta ở trong tổ chức Catholic Peace Fellowship. Ngày xưa anh ta đã đốt
thẻ trưng binh chống chiến tranh và đi ở tù hơn 1 năm. Hồi đó, nghe
anh ta ở tù, tôi hơi ngại, bởi tánh anh ta rất hoạt động, nôn nóng
muốn hành động, sợ không kham nổi sự tù túng trong phòng giam.
Tôi viết cho anh một lá thư rất ngắn rằng: "Hãy nếm trái quýt của
anh, hãy hợp nhất với trái quýt của anh, bởi vì ngày mai trái quýt ấy
không còn nữa". Tôi không ngờ câu nói của tôi có hiệu quả. Ba năm
sau hồi tưởng lại chuyện ấy, Jim viết: "Câu ấy giúp cho tôi nhiều hơn
là thầy có thể tưởng tượng!" Nhờ câu ấy mà tôi tìm được sự an lạc nơi
lao tù, làm bạn được với lao tù và sống trong lao tù những ngày lợi
lạc". Jim đã tìm được tự do trong lao tù, khôi phục được thì giờ và sự
sống của mình ngay trong lao tù. Jim cũng khá đấy chứ, phải không
Thiều?.
Mùa đông năm kia Jim qua đây chơi. Tôi thường hay rửa bát sau khi
ăn cơm xong trước khi lên ngồi uống trà. Một tối Jim đòi rửa bát. Tôi
nói "Rửa thì rửa nhưng phải biết cách rửa" Jim nói: "Bộ Thầy nói tôi
không biết cách rửa chén hay sao?". Tôi nói: "Có hai cách rửa chén.
Cách thứ nhất là rửa để cho rửa xong, cách thứ hai là rửa không phải
để cho rửa xong". Jim thích quá nói "Tôi sẽ chọn cách thứ hai, rửa chỉ

8 | Nguyên tắc rửa bát để mà rửa bát

để rửa mà thôi". Từ đấy Jim hay giành rửa chén. Tôi giao "trách
nhiệm" cho anh ta trong cả tuần. Sau đó về xứ, anh đã tuyên truyền
"chủ nghĩa rửa chén để mà rửa chén" trong nhiều bài báo. Anh ta
tuyên truyền nhiều quá, ngay cả trong gia đình nữa. Khiến Laura cười
bảo anh "Ở dưới bếp chỉ còn chén bát sạch, nếu anh thích rửa bát để
mà rửa bát quá như vậy thì sao anh không xuống đem chén bát sạch
ra mà rửa lại một lần nữa đi".
Hồi tôi còn làm "Điệu" tại chùa Từ Hiếu, cách đây 30 năm, rửa chén
bát không phải là một việc làm dễ chịu lắm đâu nhé! Vào những mùa
an cư, hai người trực nhật phải nấu cơm và rửa bát có khi cho hơn 100
thầy. Xà phòng không có, chỉ có tro trấu và bẹ dừa mà thôi. Ngồi
trước một đống chén bát lớn như vậy rất nản. Nhất là nhằm mùa
đông phải nấu một nồi nước nóng khá lớn mới rửa được vì nước lạnh,
lạnh buốt. Bây giờ đứng rửa bát trong bếp, có xà phòng nước, có
tissus Metalliques, có nước ấm chảy dưới tay mình, thật là dễ chịu
hơn nhiều quá. Ấy vậy mà ai đã rửa bát ai cũng muốn rửa thật mau
cho xong, để mà lên ngồi chơi, có nhiều bà đòi chồng mua cho được
cái máy rửa chén. Thiều à! Cái máy giặt tôi còn chịu được (Mấy năm ở
ngoại quốc tôi chỉ giặt bằng tay) chứ còn cái máy rửa chén thật tình
tôi không chịu nổi. Các bà ở quê mình sẽ chép miệng “Mèng đéc ơi,
làm biếng đến vậy là cùng...”.
Theo tinh thần của kinh quán niệm thì trong khi rửa bát mình chỉ nên
rửa bát mà thôi: có nghĩa là khi rửa bát mình có ý thức được rằng sự
kiện chính mình đang rửa bát? Mới nghe qua thì thấy buồn cười. Rửa
bát thì có gì hay ho đâu mà tập trung ý lực vào đấy nhiều như thế.
Nhưng quả thực tất cả sự hay ho là nằm chỗ đó nghe Thiều. Sự kiện
tôi đứng đây rửa và rửa những cái bát này là một sự kiện mầu nhiệm.
Tôi hoàn toàn là tôi, làm chủ được hơi thở tôi, ý thức được sự có mặt,
ý thức tâm, ý thức ý và hành động của tôi. Tôi không bị động trong
hoàn cảnh như mộ cái nút chai bị những đợt sóng trên mặt biển vùi
dập và lôi kéo, tâm ý tôi không tán thất trong loạn tưởng như một mớ
bọt biển trên đầu sóng, tan nát thảm thương khi làn sóng đập đầu vào
ghềnh đá.

9 | Nguyên tắc rửa bát để mà rửa bát

Làm hòa với múi quýt
Nếu trong lúc rửa bát mà ta chỉ nghĩ tới tách trà, nghĩ tới sự nghỉ ngơi
hay bất cứ một công chuyện nào trong tương lai, và chỉ muốn cho việc
rửa bát qua mau, xem việc rửa bát như một cực hình thì ta không "rửa
bát để mà rửa bát", ta không sống trong thời gian rửa bát, ta không
chứng thật được phép lạ của sự sống trong thời gian rửa bát.
Không biết rửa bát thì khi cầm tách trà lên, có thể ta cũng không biết
uống trà. Cầm tách trà lên ta có thể chỉ nghĩ đến những chuyện khác
mà không biết là ta đang nâng tách trà trong tay. Cứ như thế, ta bị
thâu hút vào trong tương lai, bị con ma vị lai thâu hút hết hỗn vía, đi
ngang sự sống mà không sống được giây phút nào của sự sống. Câu
chuyện múi quýt của Jim cũng đã xảy ra trong trường hợp này. Có
lần, lâu lắm rồi, Jim ngồi ăn quýt với tôi mà cứ phóng tưởng về công
việc trong tương lai. Hồi ấy mỗi khi nghĩ tới một dự tính nào có tánh
cách hấp dẫn là Jim hoàn toàn bị thu hút vào đó và quên hẳn thực tại
trong hiện tại. Tay Jim bóc vỏ quýt mà miệng Jim như nhai hết vỏ
quýt này tới vỏ quýt nọ. Thế mà Jim đâu có biết mình đang ăn quýt.
Tôi mới nói với chàng ta: "Thì anh hãy ăn múi quýt của anh đi đã".
Jim giật mình thức giấc. Lúc đó anh ta đang ăn hết múi quýt này đến
múi quýt khác, không ngưng. Thế mà tôi lại nhắc anh ta ăn quýt, làm
như anh ta đang không ăn quýt. Mà thực ra anh đâu có đang ăn quýt.
Anh ta đang "ăn" cái dự tính của anh ta mà. Người xưa nói: "Tâm bất
tại yên, thị nhi bất kiến, thính nhi bất văn, thực nhi bất tri kỳ vị" (Tâm
ý không có mặt, thì nhìn mà không thấy, nghe mà không rõ, ăn mà
không biết mùi vị). "Tâm bất tại", tức là sự vắng mặt của ý thức. Một
trái quýt có nhiều múi, ăn được một múi quýt thì có thể ăn được hết
trái quýt, còn nếu một múi mà cũng không ăn được, thì cả trái quýt
cũng không ăn được. Jim là một anh chàng thông minh. Anh ta dừng
tay lại nghe sự có mặt của múi quýt trên lưỡi mình, ăn múi quýt một
cách thật đàng hoàng và gật đầu trước khi đưa tay gỡ một múi khác.
Sau cùng, như Thiều biết, anh ta đã có thể xem lao tù như một múi
quýt và làm hòa bình với múi quýt đó.

10 | L à m h ò a v ớ i m ú i q u ý t

Hồi tôi mới vào thiền viện, cách đây cũng đã trên ba mươi năm, các
thầy trao cho tôi tập 'Tỳ Ni nhật dụng thiết yếu" của Thiền Sư Độc
Thể chùa Bảo Sơn và bảo tôi học thuộc lòng. Đây là một tập sách
mỏng chừng bốn mươi trang thôi, ghi chép những ý tưởng mà Thiền
Sư Độc Thể đã dùng để thắp sáng tâm ý của ông trong mọi cử chỉ,
hành động. Ví dụ khi mới thức giấc vào lúc ban mai, ông cho khởi
dậy ý tưởng này trong trí: “Vừa mới tỉnh giấc, tôi mong cho mọi
người sớm đạt được trạng thái tỉnh thức lớn, hiểu biết thấu suốt mười
phương”. Khi múc nước rửa tay, ông sử dụng ý tưởng này để tự đưa
mình về trạng thái ý thức: “Múc nước rửa tay, tôi mong cho mọi
người có những bàn tay trong sạch để đón nhận lấy chân lý”.
Toàn tập "Tỳ Ni Nhật Dụng thiết yếu" chỉ có những câu như thế. Mục
đích là giúp người hành giả mới vào đạo nắm lấy được tâm ý mình.
Thiền Sư Độc Thể đã giúp cho hành giả mới vào đạo thực hiện những
điều dạy trong kinh quán niệm một cách tương đối dễ dàng. Mỗi khi
mặc áo, rửa chân, đi cầu, trải chiếu, gánh nước, súc miệng... Người
hành giả đều có thể mượn một ý tưởng trong "Tỳ Ni Nhật Dụng" để
nắm bắt tâm ý.
Kinh Quán Niệm nói: "Khi đi hành giả ý thức rằng mình đang đi, khi
dừng ý thức rằng mình đang đứng, khi ngồi ý thức rằng mình đang
ngồi, khi nằm ý thức rằng mình đang nằm, bất cứ thân thể mình đang
được sử dụng trong tư thế nào, hành giả cũng ý thức được tư thế ấy
của thân thể. Cứ như thế hành giả sống trong sự thường trực quán
niệm thân thể... ý thức được những tư thế của thân thể. Tuy vậy vẫn
chưa đủ, Kinh Quán niệm nói ta phải ý thức về mọi hơi thở, mọi động
tác, mọi hiện tượng sinh lý, vật lý, cảm giác và tư duy liên hệ tới bản
thân nữa.
Nhưng quán niệm như thế để làm gì? Thì giờ đâu mà quán niệm?
Một tác viên nếu bỏ cả ngày để làm việc quán niệm thì còn thì giờ đâu
nữa để làm công việc tác động quần chúng trong phạm vi tái thiết và
phát triển xã hội ? Anh chàng Steve của chúng ta làm thế nào mà có
thì giờ để vừa làm việc vừa quán niệm, vừa học bài với Mickey, vừa
đem tã lót của Zoe tới tiệm giặt.

11 | L à m h ò a v ớ i m ú i q u ý t

Phép lạ là đi trên mặt đất
Steve nó nói là từ khi biết lấy thì giờ của Mickey và của Marie làm thì
giờ của mình thì chàng ta có "vô khối", nhưng đó có thể là đứng trên
nguyên tắc mà thôi. Bởi vì Steve có thể quên lãng trong khi học bài
với Mickey. Steve có thề quên rằng thì giờ của Mickey cũng là thì giờ
của mình, và như vậy Steve có thể đánh mất thì giờ như chơi. Steve có
thể mong cho thì giờ ấy chóng qua hoặc sinh ra cáu kỉnh vì thì giờ ấy
không thú vị, không phải là thì giờ của mình.
Vì vậy muốn thật sự có vô khối thì giờ (nghĩa là không chỉ trên
nguyên tắc), Steve cần giữ ý thức "Đây là thì giờ của ta" sáng tỏ mãi
trong suốt thời gian học bài với con. Trong khi ấy tâm ý con người
hay buông lung và từ ý tưởng này, tâm ý bắt sang ý tưởng khác như
con vượn chuyền cành. Muốn giữ cho ý thức hiện thực sáng tỏ (từ
đây về sau tôi sẽ dùng danh từ "chánh niệm" để thay thế cho mệnh đề
"ý thức sáng tỏ về hiện thực") thì cần đôi chút luyện tập. Tập luyện
ngay trong đời sống hàng ngày và thực tập trong những buổi Thiền
Quán. Trong khi một tác viên đi bộ trên con đường đất đỏ để tới đầu
làng, anh cũng có thể thực tập quán niệm. Anh đi từng bước vững
chãi trên con đường đất đỏ hai bên có viền cỏ xanh và khởi chánh
niệm trong trí anh, ý thức được là mình đang đi trên con đường đó,
con đường dẫn tới làng. Anh tập trung ý tưởng vào đối tượng quán
chiếu duy nhất ấy. Ta đi trên con đường đầu làng, trời lạnh hoặc trời
mưa. đường khô hay con đường lầy lội. Anh cũng duy trì chánh
niệm. Anh không lập đi lập lại trong trí một cách máy móc "Tôi đang
đi trên con đường đầu làng!". Máy móc là sự ngược lại của chánh
niệm. Có người niệm Phật như một cái máy trong lúc tâm trí đi phiêu
lưu xa thực tại ngoài ngàn dặm. Tôi nghĩ niệm Phật như thế còn tệ
hơn là không niệm Phật. Nếu ta thực sự duy trì được chánh niệm
trong khi ta đang bước trên con đường làng, ta sẽ thấy sự kiện ta đang
bước trên con đường làng là một sự kiện mầu nhiệm. Một niềm vui
nở ra từ tim ta như một đóa hoa và bao trùm lấy thế giới hiện thực.
Tôi ưa đi bộ một mình trên những con đường quê, hai bên có những

12 | P h é p l ạ l à đ i t r ê n m ặ t đ ấ t

bông lúa hay cỏ đại và đặt từng bước chân ý thức trên đất, biết mình
trong hiện tại đang đi trên hành tinh màu xanh kỳ diệu. Những lúc
như thế tôi thấy hiện hữu mầu nhiệm một cách lạ kỳ. Người ta
thường nghĩ rằng đi trên mặt nước hay đi trên than hồng là thực hành
phép lạ. Tôi nghĩ phép lạ không phải là đi trên mặt nước hay đi trên
than hồng mà là đi trên mặt đất.
Hàng ngày ta thực hiện phép lạ mà ta thường không hay biết. Thiều
nhìn thử lại xem trời xanh, mây trắng, lá đục và đôi mắt bé Thi Hải
Thiều Âm đan lay láy. Hai mắt của Hải Thiều cũng là một phép lạ mà
trời kia, mây ấy, lá nọ cũng là phép lạ phải không.
Thiền Sư Độc Thể nói: "Khi ngồi nên ngồi thật ngay thẳng và khởi
niệm". Ngồi đây cũng như ngồi trên pháp tọa Bồ Đề. Pháp Tọa Bồ Đề
là chỗ một Đức Phật đã ngồi mà chứng ngộ. Nếu có hằng hà sa số
Phật tức là đã có sa số người đã giác ngộ, và chỗ bãi cỏ tôi ngồi hôm
trước ấy thế nào cũng có một Đức Phật đã ngồi.
Thi sĩ Nguyễn Công Trứ cũng có ý thức sáng khi ông ngồi xuống một
chỗ ngồi và thấy được rằng ngày xưa, cổ nhân đã từng ngồi trên chỗ
ông đang ngồi, và ngàn muôn năm sau cũng sẽ có người tới ngồi chỗ
ấy.
"Ngã kim nhật tại tọa chi địa
Cổ chi ngân tằng tiên ngã tọa chi
(Ngàn muôn năm âu cũng thế ni
Ai hay hát mà ai hay nghe hát)".
Chỗ ngồi và thời gian trong giờ phút ấy trở thành hợp nhất trong một
hiện tại vĩnh cửu.
Nhưng người tác viên không phải có thì giờ để suốt ngày thong thả
chơi trên những con đường cỏ xanh và ngồi dưới gốc cây. Người tác
viên phải soạn thảo, dự án công tác, bàn bạc với dân làng, giải quyết
trăm vàn khó khăn lao động nơi ruộng vườn, đối phó với cường hào
ác bá. Trong thời gian thực hiện công tác đó. Anh hoặc chị phải để
tâm ý vào công việc, đề cao cảnh giác, sẵn sàng phản ứng một cách

13 | P h é p l ạ l à đ i t r ê n m ặ t đ ấ t

thông minh và hữu hiệu. Tất cả những điều ấy chính là quán niệm.
Thực tập quán cũng là để có thể để hết tâm ý vào công việc, đề cao
cảnh giác và phản ứng thông minh. Trong lúc bàn cãi giải quyết và
đối phó, sự bình tâm và tự chủ là những yếu tố cần thiết để đi tới kết
quả tốt đẹp, anh chị tác viên nào cũng rõ điều ấy. Nếu ta không tự
chủ mà để cho sự nóng giận hoặc đãng trí kéo đi thì hiệu năng của ta
không còn bao lăm nữa.
Quán niệm là một phép lạ mà ta có thề sử dụng để khôi phục và thâu
hồi tự thân. Giả dụ một nhà ảo thuật nào đó đem thân thể ta chia làm
nhiều phần và dặt mỗi phần ở một địa phương khác nhau. Bàn tay
đặt nam, bắp chân đặt ở bắc, cánh tay đặt đông... Rồi dùng phép lạ hô
lên một tiếng. Mỗi phần của thân thể lặp tức liền lại với nhau, để thân
thể ta trở nên toàn vẹn trở lại. Quán niệm cũng thế, đó là phép lạ để
tụ họp trong chớp nhoáng tâm ý phiêu lưu, tản mát khắp chốn và
thực hiện tự tâm toàn vẹn trong giây phút hiện tại của sự sống.

14 | P h é p l ạ l à đ i t r ê n m ặ t đ ấ t

Nắm lấy hơi thở chánh niệm
Như vậy quán niệm vừa là một phương tiện vừa là một cứu cánh, vừa
là nhân, vừa là quả. Khi thực tập quán niệm để luyện định tâm thì ta
gọi quán niệm là nhân. Nhưng quán niệm vốn là sự sống tỉnh thức
(sự có mặt của quán niệm là sự có mặt của sự sống mầu nhiệm), do đó
ta cũng gọi quán niệm là quả. Quán niệm để xua đuổi quên lãng và
phân tán. Quán niệm để thực sự sống từng giây, từng phút của cuộc
sống. Quán niệm để duy trì chánh niệm và duy trì sự sống.
Người tác viên biết sử dụng hơi thở để duy trì chánh niệm, bởi vì hơi
thở là dụng cụ rất mầu nhiệm để đình chỉ loạn tưởng. Hơi thở là cây
cầu bắt từ bờ sinh lý sang bờ tâm lý, là môi giới giữa thân và tâm. Mỗi
khi chợt nhớ ra rằng tâm ý mình đang phân tán, rong ruổi, người tác
viên nên dùng hơi thở để nắm giữ nó lại. Anh thở vào nhè nhẹ một
hơi thở khá dài và ý thức rằng mình đang thở vào một hơi dài. Anh
lại thở ra một hơi dài, đưa ra ngoài hết không khí trong buồng phổi
anh và ý thức rằng mình đang làm như thế. Kinh quán niệm dạy về
cách nắm lấy hơi thở như sau:
"Hành giả thở vào với ý thức minh mẫn là mình đang thở vào. Người
ấy thở ra với ý thức minh mẫn là mình đang thở ra. Thở vào một hơi
dài người ấy ý thức rằng ta đang thở vào một hơi dài. Thở ra một hơi
dài, người ấy ý thức rằng ta đang thở ra một hơi dài. Thở vào một hơi
ngắn, người ấy ý thức là ta đang thở ra một hơi ngắn. Người ấy tự
mình luyện tập như sau: "Tôi có ý thức rõ rệt về trọn cả hơi thở mà tôi
đang thở vào. Tôi có ý thức về trọn cả hơi thở mà tôi đang thở ra. Tôi
đang thở vào và làm cho sự điều hành trong thân thể tôi trở nên tĩnh
lặng. Tôi đang thở ra và làm cho sự điều hành trong thân thể tôi trở
nên tĩnh lặng".
Trong một tu viện Phật giáo, vị nào cũng được khuyến khích sử dụng
hơi thở để đình chỉ loạn tưởng, tập trung tâm ý và thực hiện định lực.
Định lực là sức mạnh của sự tập trung tâm ý, là năng lực có thể phát
khởi sự tỉnh thức lớn. Nhưng sự tỉnh thức lớn cũng là một sự tỉnh

15 | N ắ m l ấ y h ơ i t h ở c h á n h n i ệ m

thức. Khi người tác viên nắm lấy hơi thở mình, anh ấy đã là một
người tỉnh thức rồi. Để duy trì chính niệm lâu dài, ta nên tiếp tục nắm
lấy hơi thở. Mùa này ở đây lá vàng rơi đẹp lắm. Đi ở ven rừng khoảng
mười lăm phút trong chánh niệm, giữ lấy hơi thở tôi thấy khỏe khoắn
và tỉnh táo lạ. Tôi tiếp xúc được với từng chiếc lá.
Khi Thiều đi một mình trên con đường quê, Thiều dễ nắm giữ chánh
niệm hơn. Nếu Thiều có một người bạn cùng đi bên cạnh không nói
năng gì, cùng nắm lấy hơi thở thì Thiều vẫn nắm giữ chánh niệm một
cách dễ dàng. Nhưng khi người bạn đi bên cạnh hỏi chuyện Thiều thì
sự tình trở nên khó khăn hơn chút ít.
Nếu Thiều khởi ra trong tâm ý niệm "Cái anh chàng này cứ hỏi
chuyện hoài, không để cho mình chánh niệm" thì Thiều dễ trở thành
bực mình. Nhưng nếu Thiều tự nhủ: "Anh chàng hỏi chuyện thì hỏi
chuyện, mình trả lời thì trả lời, nhưng mình vẫn nắm giữ chánh niệm,
biết mình với anh chàng đang đi trên đường với nhau, biết anh chàng
hỏi gì, biết mình trả lời những gì, và dù sao mình vẫn còn có thể nắm
lấy hơi thở". Nghĩ như vậy, Thiều tiếp tục duy trì chánh niệm, biết
rằng trường hợp này hơi khó hơn trường hợp đi bộ một mình, nhưng
cứ thực tập để từ từ đạt tới một khả năng tập trung ý lớn lơn. Có câu
ca dao nói: "Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa".
Trong hoàn cảnh náo nhiệt phiền toái mà giữ được chánh niệm, đó
mới là làm được chuyện khó, có phải không?

16 | N ắ m l ấ y h ơ i t h ở c h á n h n i ệ m

Đếm hơi thở và theo dõi hơi thở
Trong kinh điển Phật thường dạy nên sử dụng hơi thở để luyện thành
sự định tâm. Có một bài kinh đặc biệt nói về sự sử dụng hơi thở để
duy trì hơi thở, gọi là kinh An Ban Thủ Ý (Anapana sati Sutta). Kinh
này được thiền sư Việt Nam gốc Trung Á tên là Khương Tăng Hội
dịch và chú giải vào khoảng đầu thế kỷ thứ ba Tây lịch. Anapana là
hơi thở (dịch âm là An Na Pan Na), Tăng Hội viết tắt là An Ban, còn
Sati (tiếng Bắc Phạn gọi là Sam ti) có nghĩa là niệm quán niệm hay
chánh niệm, thời ấy Tăng Hội dịch là Thủ ý (gìn giữ tâm ý).
Vậy Kinh An Ban Thủ Ý là kinh dạy "gìn giữ tâm ý bằng cách sử dụng
hơi thở". Kinh này là kinh thứ 118 trong Trung Bộ Kinh (Maijhina
Nikaya) dạy rõ phương pháp sử dụng hơi thở. Tôi sẽ đính kèm theo
đây một bản dịch kinh quán niệm và bản tóm tắt kinh An ban Thủ ý
cùng một vài đoạn kinh khác để Thiều và các bạn bên n...